Cholesterol verlagen: voeding, beweging en medicijnen

Wat voeding, afvallen en bewegen met je LDL doen, hoeveel je per maatregel mag verwachten en wanneer een statine of ander middel nodig is.

Bijgewerkt op 11 oktober 20265 minuten lezenEen uitgave van Zorgadvies.nl

Cholesterol verlagen doe je met je eten, je gewicht en zo nodig een medicijn. Voeding en afvallen verlagen je LDL met enkele tienden mmol/l per maatregel. Een statine verlaagt het met 30 tot 50% of meer. Welke aanpak je nodig hebt, hangt af van je hele risico op hart- en vaatziekten. Je cholesterolgetal is daar één onderdeel van.

Hoeveel moet je LDL omlaag?

Dat bepaalt je risico. De huisarts schat dat met SCORE2, of deelt je direct in als je al een hart- of vaatziekte, FH of diabetes met orgaanschade hebt. Zoek je eigen risico op in de SCORE2-risicotabel.

De NHG-streefwaarden voor LDL (tot 70 jaar):

  • onder 2,6 mmol/l bij een verhoogd risico zonder hart- of vaatziekte;
  • onder 1,8 mmol/l na een hartinfarct, beroerte of andere hart- of vaatziekte.

Bij een laag risico is er geen streefwaarde. Thuisarts noemt een LDL onder 3 voor gezonde mensen meestal goed. Meer over de grenzen staat bij LDL-cholesterol.

Waarom het uitmaakt: elke 1 mmol/l LDL minder geeft ongeveer 22% minder hartinfarcten, herseninfarcten en dotter- of bypassbehandelingen, ongeacht het middel (CTT, 26 trials, ongeveer 170.000 deelnemers). Hoeveel dat voor jou betekent, hangt af van je risico vooraf.

Wat levert elke maatregel op?

Dit zijn de gemeten effecten per maatregel. Tel ze niet zomaar op: er is geen onderzoek dat het effect van alles samen heeft gemeten.

MaatregelGemeten effect op LDLBron
Verzadigd vet vervangen door onverzadigd vet0,20 tot 0,42 mmol/l lagerESC/EAS 2019
3 gram bèta-glucaan uit haver per dagongeveer 0,25 mmol/l lagerWhitehead 2014, 28 trials
3 tot 10 gram oplosbare vezels per dag3 tot 5% lagerESC/EAS 2019
Ongeveer 2 gram plantensterolen of -stanolen per dag7 tot 10% lagerESC/EAS 2019
Ongeveer 3 gram plantensterolen of -stanolen per daggemiddeld 12% lagerRas 2014
10 kilo afvallenongeveer 0,2 mmol/l lagerESC/EAS 2019
Een statine (matige dosis)30 tot 50% lagerESC/EAS 2019
Een statine (hoge dosis)50% of meer lagerESC/EAS 2019

Een voorbeeld: bij een LDL van 4,0 mmol/l is 0,25 mmol/l minder ongeveer 6%. Een statine haalt in één stap 1,2 tot 2,0 mmol/l of meer van datzelfde LDL af.

Eten: vet vervangen, vezels erbij

De grootste stap is vet vervangen, niet vet weglaten. Elke procent van je energie die uit verzadigd vet komt, maakt je LDL 0,02 tot 0,04 mmol/l hoger (ESC). Vervang je dat vet door onverzadigd vet, dan daalt je LDL met 0,20 tot 0,42 mmol/l. Een Cochrane-overzicht vond bij minder verzadigd vet 17% minder hart- en vaatziekten; de totale sterfte veranderde niet. Wat je concreet vervangt en een voorbeeld van een dag eten, staan bij voeding en LDL.

Oplosbare vezels geven er een kleiner effect bij. Haver is de bekendste bron. Hoeveel je nodig hebt, lees je bij havermout en cholesterol.

Plantensterolen en -stanolen zitten toegevoegd in sommige margarines en zuiveldranken. Het effect op LDL is goed gemeten. Of ze ook hartinfarcten voorkomen, is niet onderzocht.

Afvallen en bewegen

Ben je te zwaar, dan daalt je LDL met ongeveer 0,2 mmol/l per 10 kilo die je afvalt (ESC). Het NHG adviseert minstens 150 minuten per week matig intensief te bewegen en niet meer dan 8 uur per dag te zitten. Een vast getal voor wat bewegen alleen met je LDL doet, geven de richtlijnen niet.

Alcohol en roken

Alcohol heeft vooral invloed op je triglyceriden, zeker als die al hoog zijn (ESC). Thuisarts adviseert geen alcohol te drinken. De ESC vindt bij normale triglyceriden hooguit ongeveer 1 glas per dag acceptabel. Meer daarover bij triglyceriden verlagen.

Roken telt mee in je SCORE2-risico. Wie stopt, komt in de tabel in de rij van niet-rokers, ook als het cholesterolgetal gelijk blijft.

Wat niet werkt: supplementen en rode gistrijst

Vitamines en supplementen waarvan veiligheid en LDL-effect niet zijn aangetoond, raadt de Europese richtlijn af (ESC-update 2025). Over visoliepillen zegt Thuisarts: misschien iets lager cholesterol, niet zeker, en waarschijnlijk geen lager risico op hart- en vaatziekten.

Rode gistrijst verlaagt LDL wel, tot ongeveer 20%. Dat komt doordat het werkzame stofje, monacoline K, chemisch hetzelfde is als het medicijn lovastatine. Het NHG en Thuisarts raden het toch af. De Europese voedselautoriteit EFSA kon geen veilige hoeveelheid vaststellen. Er zijn ernstige bijwerkingen aan spieren en lever gemeld, al vanaf 3 mg per dag. De hoeveelheid verschilt per product. Sinds 2022 moet een dagportie in de EU onder 3 mg blijven, met een waarschuwing dat het niet samen met cholesterolverlagers gebruikt mag worden. In mei 2026 stemden de EU-lidstaten in met een volledig verbod. Na publicatie volgt een overgangstermijn van 12 maanden.

Wanneer heb je een medicijn nodig?

Het NHG koppelt medicijnen aan je risico:

  • laag of matig verhoogd risico: meestal geen medicijn (bij jongeren wel aandacht voor het risico over je hele leven);
  • hoog risico: de huisarts overweegt een medicijn;
  • zeer hoog risico, zoals na een hartinfarct of beroerte: een medicijn wordt aangeraden.

Is je onbehandelde LDL hoger dan 5 mmol/l, of je totaal cholesterol hoger dan 8, dan denkt de huisarts aan erfelijk hoog cholesterol.

Het stappenplan van de huisarts

Eerst rekent de huisarts uit hoeveel procent je LDL omlaag moet. Daarvan hangt de startdosis af (NHG, Praktische handleiding CVRM):

Jouw situatieOnbehandeld LDLNodige dalingStart met
Na hart- of vaatziekte (doel < 1,8)1,8 tot 2,9 mmol/lminder dan 40%atorvastatine 10 mg, rosuvastatine 5 mg of simvastatine 40 mg
Na hart- of vaatziekte (doel < 1,8)3,0 mmol/l of hoger40% of meeratorvastatine 20 mg of rosuvastatine 10 mg
Verhoogd risico (doel < 2,6)2,6 tot 4,2 mmol/lminder dan 40%atorvastatine 10 mg, rosuvastatine 5 mg of simvastatine 40 mg
Verhoogd risico (doel < 2,6)4,3 mmol/l of hoger40% of meeratorvastatine 20 mg of rosuvastatine 10 mg

Daarna:

  1. Na 3 maanden meet de huisarts je LDL of non-HDL opnieuw.
  2. Haal je je doel niet, dan gaat de dosis omhoog, tot atorvastatine 80 mg of rosuvastatine 40 mg.
  3. Lukt het dan nog niet, dan kan ezetimibe 10 mg erbij. Bovenop een statine geeft dat 21 tot 27% extra daling (ESC).
  4. Bij een hoog risico op een nieuw hartinfarct of beroerte, of bij FH, kan de huisarts je verwijzen naar een internist of cardioloog voor een PCSK9-remmer. Die verlaagt LDL gemiddeld 60% (ESC).

Gebruik je medicijnen die een wisselwerking geven met bepaalde statines (via het enzym CYP3A4), dan kiest de huisarts eerder pravastatine 40 mg. Haal je je doel, dan is jaarlijkse controle niet nodig. Meer over de middelen zelf staat bij statines.

Veelgestelde vragen

Hoe verlaag je cholesterol zonder medicijnen?

Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet: dat verlaagt LDL met 0,20 tot 0,42 mmol/l (ESC). Eet elke dag 3 gram bèta-glucaan uit haver (LDL ongeveer 0,25 mmol/l lager), val af als je te zwaar bent (ongeveer 0,2 mmol/l per 10 kilo) en beweeg minstens 150 minuten per week. Hoeveel alles samen oplevert, is niet in één studie gemeten.

Hoeveel daalt je cholesterol door leefstijl?

Dat verschilt per maatregel en per persoon. Er is geen betrouwbaar totaalgetal voor alle maatregelen samen. Per maatregel zijn de effecten wel gemeten, bijvoorbeeld 0,20 tot 0,42 mmol/l voor het vervangen van verzadigd vet en 7 tot 10% voor 2 gram plantensterolen per dag.

Wanneer heb je een statine nodig?

Volgens het NHG krijg je bij een laag of matig verhoogd risico meestal geen medicijn. Bij een hoog risico overweegt de huisarts een statine, en na een hartinfarct, beroerte of andere hart- of vaatziekte raadt hij hem aan. Je risico bepaalt de huisarts met SCORE2.

Werkt rode gistrijst tegen cholesterol?

Het verlaagt LDL, omdat het werkzame stofje (monacoline K) chemisch hetzelfde is als het medicijn lovastatine. Maar de hoeveelheid verschilt per product en een veilige dosis is niet vastgesteld. Het NHG en Thuisarts raden rode gistrijst af.

Wanneer meet de huisarts opnieuw?

Na het starten of aanpassen van een cholesterolverlager meet de huisarts je LDL of non-HDL na 3 maanden (NHG). Haal je de streefwaarde, dan is jaarlijkse controle niet nodig.

Bronnen

  1. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias, European Heart Journal
  2. NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (M84), NHG
  3. Praktische handleiding bij de NHG-Standaard CVRM, versie 3.3, NHG
  4. Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease, Cochrane Database of Systematic Reviews
  5. Cholesterol-lowering effects of oat β-glucan: a meta-analysis of randomized controlled trials, American Journal of Clinical Nutrition
  6. LDL-cholesterol-lowering effect of plant sterols and stanols across different dose ranges, British Journal of Nutrition
  7. Ik wil mijn cholesterol lager maken, Thuisarts (2026)
  8. Ik heb hoog cholesterol, Thuisarts (2024)
  9. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from 170,000 participants in 26 randomised trials, The Lancet
  10. Verordening (EU) 2022/860 over monacolines uit rode gistrijst, Europese Commissie

Deze uitleg vervangt geen gesprek met je arts. Gebruik je medicijnen, stop daar dan niet zelf mee: overleg eerst met je huisarts of apotheker.

Lees verder