Statines: hoe ze werken, wanneer je ze krijgt en welke bijwerkingen

Wat een statine met je LDL doet, wanneer de huisarts er een voorschrijft, wanneer je hem inneemt en wat je doet bij spierpijn.

Bijgewerkt op 11 oktober 20267 minuten lezenEen uitgave van Zorgadvies.nl

Een statine verlaagt je LDL-cholesterol, het cholesterol dat aderverkalking veroorzaakt. Hoeveel hangt af van stof en dosis: 25 tot 55% volgens het Farmacotherapeutisch Kompas. Dat telt. Volgens de CTT-analyse van 26 studies met ongeveer 170.000 deelnemers geeft elke 1 mmol/l minder LDL ongeveer 22% minder grote hart- en vaatincidenten, en 10% minder sterfte. Kanker kwam niet vaker voor. Hoeveel jij daar zelf aan hebt, hangt af van je risico vooraf.

Hoe werken statines?

Een statine remt een enzym in de lever (HMG-CoA-reductase) dat cholesterol aanmaakt. De lever maakt dan minder cholesterol en haalt meer LDL uit je bloed. Het LDL daalt binnen een week en het effect is maximaal na vier tot zes weken.

In Nederland zijn zes statines geregistreerd: atorvastatine, rosuvastatine, simvastatine, pravastatine, fluvastatine en pitavastatine. Per stof zie je de merken, sterktes en hulpstoffen op de merkpagina's onderaan.

Wanneer krijg je een statine?

De huisarts kijkt naar je risico op hart- en vaatziekten, niet alleen naar je cholesterol. Volgens de NHG-Standaard CVRM wordt medicatie aanbevolen bij zeer hoog risico, zoals na een hartinfarct of herseninfarct. Bij hoog risico wordt het overwogen. Bij laag of matig verhoogd risico meestal niet. Je risico schat de huisarts met de SCORE2-tabel, die je ook zelf kunt invullen in de risicotabel.

De streefwaarde is een LDL onder 2,6 mmol/l bij verhoogd risico, en onder 1,8 mmol/l als je hart- of vaatziekte hebt en 70 jaar of jonger bent. Bij LDL-cholesterol lees je wat je LDL zou moeten zijn.

Het stappenplan van het NHG begint met de vraag hoeveel je LDL moet dalen:

Jouw situatieLDL zonder behandelingNodige dalingStartdosis
Hart- of vaatziekte (streef onder 1,8)1,8 tot 2,9 mmol/lminder dan 40%atorvastatine 10 mg, rosuvastatine 5 mg of simvastatine 40 mg
Hart- of vaatziekte (streef onder 1,8)3,0 mmol/l of hoger40% of meeratorvastatine 20 mg of rosuvastatine 10 mg
Overig verhoogd risico (streef onder 2,6)2,6 tot 4,2 mmol/lminder dan 40%atorvastatine 10 mg, rosuvastatine 5 mg of simvastatine 40 mg
Overig verhoogd risico (streef onder 2,6)4,3 mmol/l of hoger40% of meeratorvastatine 20 mg of rosuvastatine 10 mg

Gebruik je medicijnen die via het leverenzym CYP3A4 werken, dan is pravastatine 40 mg een keuze. Haal je de streefwaarde niet, dan gaat de dosis omhoog tot atorvastatine 80 mg of rosuvastatine 40 mg. Daarna kan ezetimibe erbij. Lukt het dan nog niet en is je risico hoog, dan verwijst de huisarts naar de internist of cardioloog, bijvoorbeeld voor een PCSK9-remmer.

Hoe sterk is welke statine?

Je leest soms dat de Nederlandse richtlijn statines in drie intensiteiten verdeelt. Dat klopt niet. De richtlijn CVRM noemt alleen "intensieve lipidenverlaging": atorvastatine 40 of 80 mg en rosuvastatine 10, 20 of 40 mg, eventueel met ezetimibe. De indeling in laag, matig en hoog komt uit de Amerikaanse richtlijn (ACC/AHA 2018). De Europese richtlijn noemt een daling van 50% of meer hoog en 30 tot 50% matig.

StatineLaag (ACC/AHA, onder 30%)Matig (30 tot 49%)Hoog (50% of meer)Gemeten LDL-daling (SmPC)
Rosuvastatine5 tot 10 mg20 tot 40 mg45% (5 mg) tot 63% (40 mg)
Atorvastatine10 tot 20 mg40 tot 80 mg41% (10 mg) tot 61% (80 mg)
Simvastatine10 mg20 tot 40 mg
Pravastatine10 tot 20 mg40 tot 80 mg
Fluvastatine20 tot 40 mg80 mg (verlengde afgifte)35 tot 38% (80 mg)
Pitavastatine1 tot 4 mg38 tot 39% (2 mg), 44 tot 45% (4 mg)

Wanneer neem je een statine in?

StatineWanneer (SmPC en apotheek.nl)
Rosuvastatineelk moment van de dag, met of zonder eten
Atorvastatineelk moment van de dag, met of zonder eten
Simvastatine's avonds
Pravastatinebij voorkeur 's avonds, met of zonder eten
Fluvastatine 20 en 40 mg (capsule)'s avonds
Fluvastatine 80 mg (verlengde afgifte)elk moment van de dag
Pitavastatineelk moment, op een vast tijdstip

Neem je statine elke dag rond hetzelfde tijdstip, dan vergeet je hem minder snel.

Welke bijwerkingen hebben statines?

De SmPC's noemen als vaak (bij 1 tot 10 van de 100 gebruikers): hoofdpijn, spierpijn en maag-darmklachten zoals obstipatie of misselijkheid. Dat geldt voor rosuvastatine en atorvastatine. Bij simvastatine werden in de 4S-studie alle bijwerkingen als zelden ingedeeld.

Een paar bijwerkingen vragen extra uitleg:

  • Diabetes. Statines verhogen de bloedsuiker iets. In de JUPITER-studie kreeg 2,8% met rosuvastatine diabetes, tegen 2,3% met placebo. Het risico zit vooral bij mensen met een nuchtere glucose van 5,6 tot 6,9 mmol/l, een BMI boven 30, hoge triglyceriden of hoge bloeddruk. Volgens de SmPC van Crestor is dat geen reden om te stoppen.
  • Geheugen. De SmPC van Zocor noemt zeldzame meldingen van vergeetachtigheid of verwarring. Ze zijn meestal niet ernstig en verdwijnen na stoppen, gemiddeld na 3 weken.
  • Ogen. Alle statines noemen een hangend ooglid of dubbelzien (oculaire myasthenie), met een onbekende frequentie. Merk je zwakke spieren, dubbelzien of dichtvallende oogleden, meld het je arts.
  • Ernstige spierschade (rabdomyolyse) is zeldzaam: volgens de Europese richtlijn 1 tot 3 keer per 100.000 gebruikers per jaar.

Hoeveel spierpijn komt echt door de statine?

Volgens de richtlijn CVRM klaagt 5 tot 10% van de statinegebruikers over spierpijn. In blinde studies, waarin niemand weet wie de statine krijgt, is het verschil met placebo klein.

In de SAMSON-studie (2020) kregen 60 mensen die eerder met een statine waren gestopt een jaar lang om beurten atorvastatine 20 mg, een placebo of niets, elk vier maanden. Hun klachtenscore (0 tot 100) was 8,0 zonder tablet, 15,4 met placebo en 16,3 met de statine. Negentig procent van de klachten kwam dus ook bij de nepil. Zes maanden later slikte de helft weer een statine.

De CTT-analyse uit 2022 keek naar 19 studies met 123.940 deelnemers. Spierpijn of -zwakte had 27,1% met een statine en 26,6% met placebo. In het eerste jaar was er een kleine overmaat, 11 per 1.000 gebruikers per jaar; ongeveer 1 op de 15 spiermeldingen kwam echt door de statine. Na het eerste jaar was er geen duidelijk verschil meer. Hoge doses gaven iets vaker klachten.

Dat betekent niet dat je klachten verzonnen zijn. Het betekent dat een andere statine, een lagere dosis of opnieuw proberen vaak wel lukt.

Wat doe je bij spierpijn?

Stop niet op eigen houtje, maar bel je huisarts. Volgens het NHG-advies in het Farmacotherapeutisch Kompas:

  1. Bij hinderlijke spierklachten stop je de statine 4 weken.
  2. Daarna start je opnieuw, in de hoogste dosis die je verdraagt, eventueel om de dag. Of je wisselt naar een andere statine.
  3. De huisarts prikt alleen een spierwaarde (CK) als er verdenking is op spierschade. Is de CK hoger dan 5 keer de bovengrens, dan stop je.

Verdraag je echt geen statine, dan zijn er andere middelen. Ezetimibe is de eerste stap. Bempedoïnezuur (Nilemdo, of met ezetimibe als Nustendi) is een tablet die vooral in de lever actief wordt gemaakt, niet in de spieren (SmPC Nilemdo). In de CLEAR Outcomes-studie bij 13.970 mensen die geen statine verdroegen, kreeg 11,7% met bempedoïnezuur een groot hart- of vaatincident, tegen 13,3% met placebo (na ruim 3 jaar, mediaan 40,6 maanden). Jicht (3,1 tegen 2,1%) en galstenen (2,2 tegen 1,2%) kwamen vaker voor. Sinds maart 2026 wordt bempedoïnezuur vergoed als je de LDL-streefwaarde niet haalt met een statine en ezetimibe "in maximaal verdraagbare dosering". Voor de vergoeding van een PCSK9-remmer geldt statine-intolerantie pas na spierpijn bij minstens drie statines.

Wanneer wordt je LDL gecontroleerd?

Na 3 maanden prikt de huisarts je LDL of non-HDL opnieuw. Haal je de streefwaarde niet, dan gaat de dosis omhoog en volgt na 3 maanden weer een controle. Zit je op de streefwaarde, dan is volgens het NHG geen jaarlijkse controle nodig. Je uitslag kun je zelf lezen met de uitslaglezer.

Grapefruit en andere medicijnen

Simvastatine en atorvastatine worden afgebroken door het leverenzym CYP3A4. Grapefruit en sommige medicijnen remmen dat enzym, waardoor er meer statine in je bloed komt.

StatineGrapefruitLet op met
Simvastatinevermijden: één glas van 240 ml gaf 1,9 keer, meer dan 1 liter per dag 7 keer zoveel simvastatineitraconazol, ketoconazol, claritromycine, erytromycine, hiv-remmers, gemfibrozil, ciclosporine, danazol; sinds maart 2026 ook palbociclib en ribociclib
Atorvastatinegrote hoeveelheden afgeradenglecaprevir/pibrentasvir; voorzichtig met CYP3A4-remmers
Rosuvastatineniet genoemdciclosporine; met vadadustat hooguit 10 mg
Pravastatinegeen effect aangetoondvoorzichtig met macroliden (een groep antibiotica)
Fluvastatinegeen interactie verwachtstoppen tijdens fusidinezuur via de mond of het bloed
Pitavastatinegeen relevant effectciclosporine

Slik je langdurig een middel dat CYP3A4 remt, dan zijn pravastatine en rosuvastatine volgens het Farmacotherapeutisch Kompas het alternatief. Nieuwe wisselwerkingen in bijsluiters volgen we op bijsluiter-updates.

Merken per statine

Elke statine heeft meerdere merken met dezelfde werkzame stof. Per stof:

Ander doosje gekregen? Bij ander merk gekregen lees je wat er verandert.

Veelgestelde vragen

Wanneer moet je een statine innemen, 's ochtends of 's avonds?

Dat hangt af van de stof. Simvastatine, pravastatine en fluvastatine-capsules neem je 's avonds in, volgens hun SmPC. Rosuvastatine, atorvastatine en fluvastatine 80 mg mogen op elk moment van de dag. Kies een vast tijdstip.

Hoe snel werkt een statine?

Het LDL daalt binnen een week en het effect is maximaal na vier tot zes weken (Farmacotherapeutisch Kompas). De huisarts controleert je LDL of non-HDL na 3 maanden.

Komt spierpijn echt door de statine?

Soms. In de CTT-analyse van 19 blinde studies had 27,1% met een statine spierklachten, tegen 26,6% met placebo. Alleen in het eerste jaar was er een kleine overmaat: ongeveer 1 op de 15 spiermeldingen kwam echt door de statine.

Mag je grapefruit eten bij een statine?

Bij simvastatine niet: één glas van 240 ml gaf al 1,9 keer zoveel simvastatine in het bloed. Bij atorvastatine worden grote hoeveelheden afgeraden. Bij rosuvastatine, pravastatine, fluvastatine en pitavastatine noemt de SmPC geen relevant effect.

Is rode gistrijst een natuurlijke statine?

Rode gistrijst bevat monacoline K, chemisch hetzelfde als de statine lovastatine, maar de hoeveelheid wisselt per product. De Europese voedselautoriteit EFSA kon geen veilige dosis vaststellen. NHG en Thuisarts raden het af.

Bronnen

  1. NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (M84), NHG (2024)
  2. Richtlijn CVRM, module Behandeling lipiden, Richtlijnendatabase (2018)
  3. Farmacotherapeutisch Kompas: statinen, Zorginstituut Nederland
  4. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol (CTT), The Lancet (2010)
  5. Effect of statin therapy on muscle symptoms (CTT), The Lancet (2022)
  6. N-of-1 trial of a statin, placebo, or no treatment to assess side effects (SAMSON), New England Journal of Medicine (2020)
  7. Bempedoic acid and cardiovascular outcomes in statin-intolerant patients (CLEAR Outcomes), New England Journal of Medicine (2023)
  8. 2018 AHA/ACC Guideline on the Management of Blood Cholesterol, Circulation
  9. SmPC Zocor, CBG (2026)
  10. SmPC Crestor, CBG (2025)

Deze uitleg vervangt geen gesprek met je arts. Gebruik je medicijnen, stop daar dan niet zelf mee: overleg eerst met je huisarts of apotheker.

Lees verder