Familiaire hypercholesterolemie: herkennen en behandelen
FH is een erfelijke vorm van hoog LDL-cholesterol. Hoe je FH herkent, hoe de scorelijst werkt, wat familieonderzoek inhoudt en hoe de behandeling gaat.
FH betekent dat je van een van je ouders een afwijking hebt geërfd waardoor je lever te weinig LDL-cholesterol uit je bloed haalt. Je LDL is dan al vanaf je jeugd hoog. Daardoor heb je op jongere leeftijd kans op een hartinfarct of beroerte. FH is goed te behandelen. En als het bij jou gevonden is, kan je familie gericht getest worden.
Wat is familiaire hypercholesterolemie?
Familiaire hypercholesterolemie heet afgekort FH. Het is een erfelijke afwijking in een van de genen die LDL uit je bloed helpen halen: het gen voor de LDL-receptor, voor ApoB of voor PCSK9. Je lever ruimt daardoor minder LDL op, en je LDL blijft je hele leven hoog.
Meestal heb je de afwijking van één ouder (heterozygote FH). Heb je hem van allebei je ouders (homozygote FH), dan is het LDL extreem hoog. Bij een LDL boven 13 mmol/l denkt de arts aan die zeldzame vorm (EAS/EFLM).
Hoe vaak het voorkomt, hangt af van de bron:
| Bron | Heterozygote FH | Homozygote FH |
|---|---|---|
| Stichting LEEFH | 1 op 300 | 1 op 300.000 |
| NHG-Standpunt (2006) | 1 op 450, ongeveer 40.000 mensen in Nederland | |
| Europese richtlijn ESC/EAS 2019 (internationaal) | 1 op 200 tot 250 | 1 op 160.000 tot 320.000 |
| Nordestgaard en collega's (EAS, 2013) | theoretisch 1 op 500; bij directe screening in Noord-Europa ongeveer 1 op 200 |
Hoe herken je FH?
Hoog cholesterol geeft meestal geen klachten (Thuisarts). Soms zie je wel iets aan de buitenkant, vooral bij FH:
- verdikkingen in je pezen (peesxanthomen), vaak op de achillespees of op de pezen aan de bovenkant van je hand;
- gele bultjes rond je ogen;
- een witgele ring rond het gekleurde deel van je oog (arcus) als je jonger bent dan 45.
Volgens het NHG-Standpunt over FH denkt de huisarts aan FH bij:
- een onbehandeld LDL boven 5,0 mmol/l of een totaal cholesterol boven 8,0 mmol/l;
- een ouder, broer, zus of kind met een hart- of vaatziekte vóór het 60e jaar, of met een onbehandeld totaal cholesterol boven 8,0 mmol/l;
- een eigen hart- of vaatziekte vóór je 60e;
- een arcus vóór je 45e, of peesxanthomen.
De NHG-Standaard CVRM noemt daarnaast een LDL boven het 95e percentiel voor je leeftijd en geslacht, samen met familie met vroege hart- en vaatziekten of met xanthomen of een arcus vóór je 40e.
Gebruik je al een statine, dan ligt je LDL lager dan het van nature is. Het NHG-Standpunt heeft correctiefactoren om terug te rekenen. Bij atorvastatine 20 mg vermenigvuldig je het gemeten LDL bijvoorbeeld met 1,8.
De scorelijst: DLCN en NHG
Of FH waarschijnlijk is, schatten artsen met een puntenlijst. Het NHG-Standpunt gebruikt de scorelijst van de Nederlandse lipidenpoli's, internationaal bekend als de DLCN-criteria (Dutch Lipid Clinic Network). Je krijgt punten voor je LDL, voor hart- en vaatziekten bij jezelf en in je familie, en voor wat de arts ziet bij lichamelijk onderzoek. Peesxanthomen leveren 6 punten op, een arcus vóór je 45e 4 punten.
Bij een score van 6 of meer adviseert het NHG DNA-onderzoek. Dat kan de huisarts aanvragen, of de internist. Een DNA-test laat zien welke afwijking je hebt. Daarna kunnen familieleden gericht op die afwijking getest worden.
Familieonderzoek via LEEFH
Is bij jou FH vastgesteld, dan kunnen je ouders, broers, zussen en kinderen het ook hebben. Familieonderzoek spoort hen op. In Nederland loopt dat via Stichting LEEFH (Thuisarts). Vraag je huisarts of internist hoe je familie daarbij aangemeld wordt.
Heb je zelf FH, vraag dan ook naar je Lp(a). Dat is een andere erfelijke risicofactor, die bij FH minstens één keer gemeten moet worden (LUMC).
Hoe wordt FH behandeld?
Met aangetoonde FH heb je volgens het NHG direct een hoog risico, zonder dat de SCORE2-tabel nodig is. De streefwaarde van de huisarts is een LDL onder 2,6 mmol/l. Heb je al een hart- of vaatziekte gehad, dan is het doel onder 1,8 mmol/l (tot 70 jaar).
De behandeling gaat in stappen:
- Een statine. Die verlaagt LDL met 30 tot 50% bij een matige dosis en met 50% of meer bij een hoge dosis (ESC/EAS 2019). De huisarts hoogt de dosis zo nodig op.
- Ezetimibe erbij. Bovenop een statine verlaagt dat LDL nog eens 21 tot 27% (ESC/EAS 2019).
- Haal je met de hoogste dosis statine plus ezetimibe je doel nog niet, dan verwijst de huisarts je naar een internist of cardioloog (NHG). Die kan een PCSK9-remmer voorschrijven. Bovenop een statine verlaagt die LDL 46 tot 73% meer dan placebo (ESC). Inclisiran gaf bij heterozygote FH een LDL-verschil van 47,9 procentpunt met placebo (ORION-9).
Na 3 maanden meet de huisarts je LDL opnieuw.
Voor homozygote FH bestaan aparte middelen, zoals lomitapide. De Europese richtlijn noemt sinds 2025 ook evinacumab, vanaf 5 jaar.
Gezond eten, bewegen en niet roken blijven nuttig voor je hele risico. Maar leefstijl verandert de erfelijke afwijking zelf niet. Wat voeding wel doet, lees je op cholesterol verlagen.
Wat kun je zelf doen als je FH vermoedt?
- Vraag je huisarts om bloedonderzoek als je LDL nog nooit gemeten is.
- Zoek uit wie in je familie op jonge leeftijd een hartinfarct, beroerte of plotselinge hartdood had, en op welke leeftijd. Dat helpt bij de scorelijst.
- Neem je uitslagen mee. Gebruik je al een statine, zeg dan welke en hoeveel.
Heb je pijn of een drukkend gevoel op de borst dat in rust niet weggaat en na 15 minuten nog niet over is? Of hangt je mond scheef, praat je onduidelijk of zakt een arm weg? Bel direct 112, ook als je twijfelt (Thuisarts).
Veelgestelde vragen
Hoe weet je of je familiaire hypercholesterolemie hebt?
Alleen met bloedonderzoek en vaak een DNA-test. De huisarts denkt aan FH bij een onbehandeld LDL boven 5 mmol/l of totaal cholesterol boven 8 mmol/l, bij hart- of vaatziekte vóór je 60e bij jezelf of een ouder, broer, zus of kind, en bij peesverdikkingen of een witte ring rond het gekleurde deel van je oog vóór je 45e (NHG).
Hoe vaak komt FH voor?
Stichting LEEFH noemt 1 op 300 mensen. Het NHG schatte in 2006 1 op 450, ongeveer 40.000 mensen in Nederland. De Europese richtlijn noemt internationaal 1 op 200 tot 250. De ernstige vorm, homozygote FH, is veel zeldzamer: ongeveer 1 op 300.000 (LEEFH).
Is FH te behandelen?
Ja, met cholesterolverlagende medicijnen. Meestal begint dat met een statine, zo nodig aangevuld met ezetimibe. Haal je je streefwaarde daarmee niet, dan kan een internist of cardioloog een PCSK9-remmer voorschrijven. Bij FH is het NHG-doel een LDL onder 2,6 mmol/l, of onder 1,8 als je al een hart- of vaatziekte hebt.
Moet mijn familie getest worden als ik FH heb?
Ja, omdat FH erfelijk is, kunnen je ouders, broers, zussen en kinderen het ook hebben. In Nederland loopt het familieonderzoek via Stichting LEEFH (Thuisarts). Vraag je huisarts of internist hoe je familie daarbij aangemeld wordt.
Wat is het verschil tussen FH en een hoog Lp(a)?
Het zijn twee verschillende erfelijke aandoeningen. Bij FH is je LDL hoog. Bij een hoog Lp(a) is één bepaald deeltje verhoogd, en je LDL kan normaal zijn. Je kunt ze allebei hebben; bij FH hoort Lp(a) daarom ook gemeten te worden (LUMC).
Bronnen
- NHG-Standpunt Diagnostiek en behandeling van familiaire hypercholesterolemie, NHG
- NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (M84), NHG
- Ik heb misschien erfelijk hoog cholesterol (FH), Thuisarts (2026)
- Familiaire hypercholesterolemie (zorgverleners), Stichting LEEFH
- Familial hypercholesterolaemia is underdiagnosed and undertreated in the general population, European Heart Journal (EAS)
- 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias, European Heart Journal
- Inclisiran for the treatment of heterozygous familial hypercholesterolemia (ORION-9), New England Journal of Medicine
Deze uitleg vervangt geen gesprek met je arts. Gebruik je medicijnen, stop daar dan niet zelf mee: overleg eerst met je huisarts of apotheker.